Rouwconcurrentie

Dat rouw niet ophoudt bij de kinderen, partner of ouders van een overledene, lijkt mij zo helder als glas en heb ik ook altijd erkend. Desondanks heb ik in mijn doen en laten een paar mensen zo diep gegrieft, dat er onherstelbare schade is ontstaan die nu wordt gepresenteerd als de verlate rekening van het verlies. Het is een ’schuld’ waarvan ik wel voelde dat die kennelijk nog openstond, maar waarvan ik maar niet kon beredeneren waardoor ik die had opgelopen.
Sinds kort weet ik het. Ik ben het slachtoffer van rouwconcurrentie - en hoe ik me ook wend of keer, ik zal de rekening moeten betalen. Wat mijn intenties ook waren toen ik de kosten maakte - het gaat mijn schuldeiser alleen om het gevoel dat mijn handelen veroorzaakte. Het is een wijze les die ik allang had moeten leren. Je kunt het nooit iedereen naar de zin maken… (Wie kent ’m niet?) Gelukkig heb ik een veel belangrijker les wel al lang geleden geleerd: Zorg dat je jezelf in de spiegel altijd recht in de ogen kunt kijken! Want hoe goed je het ook doet, voor sommigen is het nooit goed genoeg.

Mijn rekening was verborgen in een boek dat ik onlangs ontving. Een boek over zussenverdriet om een verloren broer of zus.
Voor mij natuurlijk een interessant boek, een boek waar ik zelf om had gevraagd, omdat het mij belangrijk lijkt. Al was het maar omdat Karel niet alleen echtgenoot, vader en kind was, maar ook broer van twee zussen (en twee broers).
Ik begon dus met grote belangstelling te lezen.
Laat ik beginnen te zeggen dat het voor geïnteresseerden (rouwbegeleiders, de omgeving van rouwende broers en zussen, personeel in de zorgsector) en mede-rouwende zussen een lezenswaardig boek is, dat ze beslist van kaft tot kaft moeten lezen. Voor alle anderen is het misschien meer een boek waar je wat in graast. Want achtendertig verhalen, achtendertig keer verdriet - dat is misschien meer dan de gemiddelde nitwit wil lezen.
Ik vrees daarom ook voor een beperkte lezerskring. (En wil bij deze bij de samensteller en uitgeverij pleiten voor een uitgeklede versie, met veel kortere en misschien ook minder verhalen - zodat iedereen betrokken blijft tijdens het lezen, en ook de laatste lezenswaardige verhalen van het boek ‘haalt'.)

Het boek is allereerst bedoeld om meer begrip te kweken voor het grote verdriet waarmee kinderen uit één nest achterblijven als één van hen vroegtijdig sterft. Een lovenswaardig streven, dat ik onlangs in een interview met Trouw onderstreepte, toen ik zei dat het verdriet om het verlies van een broer of zus nog altijd wordt onderschat. Terwijl er wel een deel van je genen sterft, en - belangrijker nog - een deel van je geschiedenis ‘verdwijnt'…

Het is voor mij moeilijk te bepalen hoe het voor andere verweduwden zal zijn om dit zussenboek te lezen. Voor mij was het in de verhoudingen met een deel van mijn schoonfamilie de laatste druppel en het laatste strootje. Een gemiste kans als het gaat om het verkrijgen van empathie en erkeninning, maar een rake klap waarmee ik pijnlijk werd teruggeduwd in het gat dat werd geslagen door de dood van mijn grote liefde… En toch - het was waarschijnlijk niet meer dan de onvermijdelijke klap, die toch wel zou zijn gekomen, omdat ik met een deel van mijn schoonfamilie al lang niet meer écht communiceer…

En daarom wil ik Rouw in de zijlijn tóch aanbevelen aan iedereen die het verdriet van iedere rouwende wil erkennen. Omdat ik wil dat rouw bespreekbaarder wordt. Omdat ik niet wil meedoen aan rouwconcurrentie, zoals Daan Westerink dat zo mooi noemt. [ Rouwconcurrentie = de strijd aangaan wie van de betrokkenen het meest lijdt onder het verlies. Meestal geïnitieerd door de omgeving, niet door de betrokkenen zelf.]

Dus: lezen Rouw in de zijlijn!
Als u maar in gedachten houdt dat ik niet die wrede vrouw ben die werd beschreven. Een vrouw die moedwillig en bewust te weinig medicijnen gaf, het lijden vergrootte, de familie buitensloot bij de uitvaart, niet voor rede vatbaar was vóór of na het overlijden.
Mijzelf herken ik niet in de verhalen van de hysterische schoonzus en de vrouw die de familie (ouders!) van haar geliefde het recht ontzegde om afscheid te nemen van zijn nog warme lichaam of condoleance te ontvangen van de bezoekers bij de crematie. Die alles omtrent de uitvaart alleen en koppig op haar eigen wijze deed… (Het was het eerste afscheid dat ik organiseerde, de eerste grote liefde die ik definitief moest uitzwaaien, voer ik ter verdediging tegen de wrok en de latente agressie aan.)
Ik herinner me vooral de eenzaamheid van het gevoel dat ik zoveel alleen moest doen. Het verdriet omdat iedereen telkens weer wegging en mij achterliet met een doodzieke man en drie heel kleine kinderen. Ik herinner me dat mijn zus mijn man moest oprapen toen hij was gevallen, mij moest oprapen toen ik viel. Ik herinner me dat ik hem altijd alleen op de postoel moest zetten. En daarvoor verwacht ik respect en erkenning, voor mijn zus en voor mij.

Tijdens het sterven en na het overlijden van mijn liefste wist ik van voren niet meer dat ik van achteren nog leefde. Tijdens het sterven gaf mijn liefste mij Carte Blanche om na zijn verscheiden met zijn lichaam en de afscheidsceremonie te doen wat mij goed dunkte, voor mijzelf en onze kinderen. Hij weigerde zelf de regie ter hand te nemen en noemde alleen Further to Fly als verplicht nummer - dat ik terstond en tot mijn schande ook nog bijna vergat toe te voegen aan de lijst die wij gezamenlijk samenstelden toen het uiteindelijk zover was. Mijn liefste wist dat ik geen wrede vrouw was. Hij wist dat ik naar eer en geweten zou handelen. Hij wist wie hem naar zijn graf droeg. Hij kende geen wrok omdat ik wel bleef leven en hij niet. Hij wist dat hij bewust had gekozen voor de vrouw aan zijn zij.
Misschien kan mijn verhaal, in mijn boek, een wijze les zijn voor broers en zussen in de rouw - gewoon om wat begrip te kweken.
Zoals de verhalen van zussen in Rouw in de zijlijn wijze lessen kunnen zijn voor alle andere omstanders. Verhalen kunnen zijn die begrip kweken voor het gat, verhalen die de diepte van de pijn schetsen, en ons laten zien welk verdriet ook hun door de dood in de schoot werd geworpen.
Want dat het verdriet om een dode broer of zus levensgroot kan zijn, staat en stond voor mij vast.

Rouw in de Zijlijn, werd samengesteld door Minke Weggemans en uitgegeven door uitgeverij Kok.